Oriental Way

ความจริงเรื่อง ‘อูฐ’ ในไอยคุปต์ที่คุณ (อาจ) ไม่เคยรู้

ลองจินตนาการถึงนิยายหรือภาพยนตร์ที่มีฉากหลังเป็นอียิปต์โบราณ ที่ทุกๆ ท่านเคยได้ชมหรือได้อ่านดูสิ เชื่อว่า ต้องมีบ้างล่ะที่มี “อูฐ” ปรากฏอยู่ในฉากของบันเทิงคดีเหล่านั้นด้วย บ้างก็อาจจะมีฉากขี่อูฐ บ้างก็อาจจะให้มีอูฐอยู่ในกองคาราวานสำหรับขนส่งสินค้า และเมื่อเราเห็นอูฐโชว์ตัวอยู่ในบันเทิงคดีหลายต่อหลายเรื่อง ประกอบกับในปัจจุบันอูฐก็เปรียบเสมือนสัญลักษณ์ของประเทศอียิปต์ ไม่ต่างจากพีระมิด เพราะนักท่องเที่ยวทุกคนต่างก็ต้องการขี่อูฐชมพีระมิด และถ่ายรูปกับอูฐกันเป็นเรื่องปกติ นั่นจึงทำให้เราหลงคิดไปว่า อูฐเป็นส่วนหนึ่งของหน้าประวัติศาสตร์อันยาวนานหลายพันปีของอียิปต์โบราณ แต่ทราบกันไหมว่า อูฐที่ปรากฏในนิยายและภาพยนตร์เหล่านี้ ได้สร้างความเข้าใจผิดมหันต์ให้กับวงการอียิปต์วิทยาเลยก็ว่าได้ เพราะข้อเท็จจริงก็คือ ในยุครุ่งเรืองของฟาโรห์ ทั้งยุคที่ชาวไอยคุปต์สร้างพีระมิดก็ดี หรือยุคที่ฟาโรห์อย่างตุตันคาเมน หรือรามเสสที่ 2 ผู้โด่งดังกำลังครองราชย์อยู่ก็ดี ชาวไอยคุปต์ยังไม่มีการใช้งานอูฐแต่อย่างใด มิหนำซ้ำยังบางที อูฐอาจจะยังไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลายในสมัยนั้นด้วยก็เป็นได้!


โมเดลปูนปลาสเตอร์รูปอูฐค้นพบในอียิปต์โบราณ ที่มาของภาพ

นักอียิปต์วิทยากระแสหลักเสนอกันว่า “อูฐ” ในประเทศอียิปต์ที่เราคุ้นเคยกันดีนั้น เป็นอูฐหนอกเดียว (Dromedary) ที่มีต้นกำเนิดจากทวีปเอเชีย และได้เข้าไปสู่ดินแดนไอยคุปต์เมื่อประมาณ 900 ปีก่อนคริสตกาลพร้อมกับกองคาราวานที่เข้ามาติดต่อค้าขายกับอาณาจักรอียิปต์โบราณ ตรงกับช่วงการปกครองของฟาโรห์ในสมัยราชวงศ์ที่ 22 หรือหลังจากยุคของฟาโรห์รามเสสที่ 2 ผู้เกรียงไกรร่วม 300 ปีเลยทีเดียว หลังจากนั้นอูฐก็เริ่มเข้ามามีบทบาทเรื่อยๆ โดยเฉพาะในช่วงที่ชาวเปอร์เซีย และกรีก-โรมันเข้ามาปกครองไอยคุปต์เมื่อประมาณ 500 ถึง 300 ปีก่อนคริสตกาลนั้น อูฐสองหนอกเริ่มเข้ามามีบทบาทในอียิปต์มากขึ้น ชาวไอยคุปต์ในยุคนี้เริ่มใช้อูฐในการขนส่งสินค้า (เหมือนกับที่ปรากฏในนิยายและภาพยนตร์) เราทราบจากบันทึกว่า กองคาราวานของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชที่ออกเดินทางไปยังวิหารเทพพยากรณ์ แห่งอัมมอน (Oracle of Ammon) ในโอเอซิสซิวา (Siwa Oasis) ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอียิปต์นั้นมีอูฐร่วมอยู่ในคณะด้วย ส่วนสตราโบ (Strabo) ปรัชญาเมธีชาวกรีกที่มีชีวิตอยู่ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 1 ก็ได้บันทึกเอาไว้ใน “หนังสือภูมิศาสตร์สตราโบ” (The Geography of Strabo) ของเขาเกี่ยวกับเส้นทางการค้าในทะเลทรายตะวันออก ซึ่งเชื่อมโยงระหว่างเมืองคอปโตสในไอยคุปต์เข้ากับทะเลแดงว่า เส้นทางนี้มีบ่อน้ำตั้งอยู่เป็นจำนวนมากที่ขุดขึ้นโดยกองคาราวานอูฐที่ใช้เส้นทางนี้ นอกจากนั้น ถ้าอ้างอิงตามพระคัมภีร์ไบเบิลบทปฐมกาล 37:25 ที่กล่าวว่า “แล้วพี่ชายทุกคนก็นั่งลงกินอาหาร ทันใดนั้น เขาเงยหน้าขึ้น เห็นกองคาราวานของชาวอิชมาเอลกำลังเดินทางมาจากแคว้นกิเลอาดจะไปประเทศอียิปต์ มีอูฐบรรทุกยางสน เครื่องเทศ และยางไม้หอมมาด้วย” นั่นหมายความว่า อูฐอาจจะถูกนำมาใช้งานตั้งแต่สมัยของยาโคบ (Jacob) แล้ว แต่ถึงอย่างนั้นนักวิชาการก็ยังคงกังขาเกี่ยวกับเรื่องนี้อยู่ เพราะว่าบางครั้งเรื่องราวที่ปรากฏในพระคัมภีร์ไบเบิลนั้น อาจจะไม่ใช่ประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นจริงๆ ในอดีตเสมอไปก็เป็นได้


ชิ้นงานดินเผารูปอูฐจากอียิปต์โบราณ ที่มาของภาพ

ว่าแต่นั่นหมายความว่า จะไม่มีอูฐปรากฏในอียิปต์โบราณก่อนหน้าสมัยราชวงศ์ที่ 22 เลยจริงๆ น่ะหรือ จะตอบคำถามนี้ได้คงต้องมาดูจากหลักฐานทางโบราณคดีที่นักอียิปต์วิทยาค้นพบเกี่ยวกับอูฐกันก่อน ข้อเท็จจริงแรกคือ ภาษาอียิปต์โบราณไม่มีคำว่า “อูฐ” นั่นอาจจะสื่อเป็นนัยคร่าวๆ ว่าพวกเขาอาจจะไม่รู้จักอูฐมาก่อน ประกอบกับภาพวาดบนผนังทั้งสุสานและวิหารของชาวไอยคุปต์ที่มักจะแสดงให้เห็นพืชนานาพันธุ์ รวมทั้งปลาหลากหลายสายพันธุ์ จระเข้ ลา แรด ช้าง ยีราฟ และสัตว์อีกนานาชนิด ทว่า “อูฐ” กลับไม่ใช่หนึ่งในนั้น เราไม่เคยเห็นภาพของอูฐบนผนังสุสานของพวกเขา นั่นทำให้นักอียิปต์วิทยาตีความว่า บางทีอูฐอาจจะไม่ใช่สัตว์ที่ชาวอียิปต์โบราณเลี้ยงไว้ใช้งาน หรืออย่างน้อย ถ้าอูฐเป็นที่รู้จักในหมู่ชาวไอยคุปต์บ้างแล้ว พวกเขาก็ต้องคิดว่าอูฐเป็น “สัตว์ต้องห้าม” ด้วยเหตุผลบางประการเป็นแน่ ก็เลยไม่แสดงเอาไว้ในศิลปะของพวกเขาเลย ทว่านักอียิปต์วิทยาก็ยังไม่ทราบถึงเหตุผลที่ว่านั้นสักเท่าใดนัก

หลักฐานของอูฐช่วงก่อนหน้าราชวงศ์ที่ 22 ที่นักโบราณคดีค้นพบในอียิปต์ประกอบไปด้วย
1. ภาชนะบรรจุขี้ผึ้งรูปอูฐนั่งหมอบสมัยราชวงศ์ที่ 1
2. ศีรษะของอูฐทำจากเครื่องปั้นดินเผาสมัยราชวงศ์ที่ 1
3. ภาพแกะสลักแสดงรูปคนจูงอูฐจากสมัยราชวงศ์ที่ 6
4. รูปสลักอูฐบรรทุกเหยือกน้ำจากสมัยราชวงศ์ที่ 19
ที่มาของภาพ


แต่หลักฐานทางโบราณคดีที่ค้นพบจากใต้ผืนทรายของอียิปต์ กลับให้ข้อมูลที่แตกต่างออกไป เพราะภาพของอูฐในไอยคุปต์อาจจะปรากฏให้เห็นตั้งแต่ยุคก่อนราชวงศ์ตอนต้น เมื่อประมาณ 4,000 ปีก่อนคริสตกาลแล้ว นักอียิปต์วิทยาพบภาพพิศวงคล้ายกับอูฐหนอกเดียวปรากฏอยู่บนภาชนะชิ้นหนึ่งจากวัฒนธรรมอัมราเชียน (Amratian) แต่ก็ยังไม่มีใครยืนยันได้ว่า นั่นจะใช่ภาพอูฐจริงหรือไม่ ส่วนในช่วงราชวงศ์ที่ 1 เมื่อประมาณ 3,000 ปีก่อนคริสตกาล ก็มีการค้นพบภาชนะบรรจุขี้ผึ้งสลักเป็นรูปสัตว์คล้ายอูฐกำลังนั่งหมอบ อีกทั้งยังมีการค้นพบชิ้นส่วนของอูฐในสุสาน ซึ่งคาดกันว่า อูฐตัวนั้นอาจจะไปรับใช้เจ้านายของมันในโลกหน้า หลักฐานอีกชิ้นหนึ่งจากยุคต้นราชวงศ์คือ ส่วนศีรษะของเครื่องปั้นดินเผาที่แกะเป็นรูปอูฐ นั่นหมายความว่า บางทีอูฐอาจจะเป็นที่รู้จักในยุคแรกเริ่มของอารยธรรมไอยคุปต์แล้วก็เป็นได้


ชาวอียิปต์โบราณในยุครุ่งเรืองของฟาโรห์ใช้ลาในการขนส่งสินค้า ไม่ได้ใช้อูฐเหมือนในปัจจุบันแต่อย่างใด ที่มาของภาพ

ในสมัยราชอาณาจักรเก่า มีหลักฐานของอูฐที่ค่อนข้างชัดเจนอีกสองชิ้น ชิ้นแรกมาจากสมัยราชวงศ์ที่ 3 เมื่อประมาณ 2,700 ปีก่อนคริสตกาล เป็นการค้นพบชิ้นส่วนของ “ขนอูฐ” ยาวประมาณเกือบหนึ่งเมตรจากบริเวณเหมืองยิปซัมใกล้แอ่งไฟยุม (Faiyum) ทำให้มีการตีความกันว่า บางทีชาวไอยคุปต์ในสมัยราชวงศ์ที่ 3 อาจจะเคยใช้งานอูฐในเหมืองยิปซัมมาก่อนด้วยหรือไม่? แต่หลังจากนั้นไม่นานก็ดูเหมือนว่า จะมีการนำขนอูฐชุดนี้มาตรวจซ้ำอีกครั้ง และผลก็ปรากฏออกมาว่า มันน่าจะเป็น “ขนแกะ” เสียมากกว่า สำหรับหลักฐานอีกหนึ่งชิ้นมาจากสมัยราชวงศ์ที่ 6 เมื่อประมาณ 2,200 ปีก่อนคริสตกาล เป็นภาพแกะสลักใกล้เมืองอัสวานทางตอนใต้ของอียิปต์ ที่ดูแล้วคล้ายคลึงกับภาพของคนจูงอูฐ แต่ถึงอย่างนั้นก็ยังไม่มีใครฟันธงได้ว่า อายุของภาพแกะสลักนี้จะเก่าแก่อยู่ในช่วงราชวงศ์ที่ 6 จริงหรือไม่

หลักฐานเกี่ยวกับอูฐหายไปถึงร่วมหนึ่งพันปี มาปรากฏอีกครั้งในช่วงราชวงศ์ที่ 19 ประมาณ 1,100 ปีก่อนคริสตกาล นักอียิปต์วิทยาค้นพบเครื่องปั้นดินเผาแกะสลักเป็นรูปอูฐบรรทุกน้ำสองเหยือกจากสุสานใกล้กับเมืองอัสยุต (Assiut) ห่างออกมาทางตอนใต้ของกรุงไคโรราว 320 กิโลเมตร นั่นหมายความว่า ก่อนหน้าสมัยราชวงศ์ที่ 22 ที่อูฐเริ่มเข้ามามีบทบาทนั้น ชาวไอยคุปต์ก็อาจจะรู้จักอูฐกันมาบ้างแล้ว เพียงแค่มันยังไม่ถูกใช้งานอย่างแพร่หลาย ดังนั้น ถ้าใครกำลังจะเขียนบันเทิงคดีให้มีอูฐอยู่ในกองคาราวานยุคฟาโรห์แล้วล่ะก็ ลองเปลี่ยนจากอูฐมาเป็น “ลา” ดูสิ แล้วบันเทิงคดีของท่านจะดูสมจริงมากขึ้นอีกโขเลยทีเดียวล่ะ


แหล่งข้อมูลอ้างอิง
บทความ: The Camel in Ancient Egypt โดย A. S. Saber
Website: http://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt/foodproduction/camel.html
Website: http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/bestiary/camel.htm Website: http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/means_
of_transportation.htm

Website: http://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/strabo/
17a3*.html

Website: http://www.touregypt.net/featurestories/camel.htm

Comments

Latest Article