Animal and Monster World

คนโรมันกิน “ปลาพาฝัน”

คนจำนวนมากชอบพูดกันว่ากินปลาแล้วดี ยิ่งบางคนถึงกับบอกเด็กๆ ว่า กินหัวปลาแล้วฉลาด
 
คงดีและฉลาดแน่ ถ้าเป็นปลาที่ไม่ทำให้คุณ “หลอน” 

ปลาเป็นอาหารหลักอย่างหนึ่งของคนโรมัน (ภาพโมเสกสมัยโรมัน) ที่มาของภาพ

ชาวโรมันใช้พืชและสัตว์รอบตัวเพื่อความอยู่รอดและเกิดประโยชน์สูงสุด ทั้งเป็นอาหาร เครื่องสำอาง ตลอดจนใช้ทำสีย้อมสำหรับผ้าและข้าวของต่างๆ รวมถึงใช้เป็นยาด้วย  รวมถึงยาชนิดหนึ่งที่เรียกว่า “ยาหย่อนใจ” (recreational drug) ที่ได้จาก “ปลา” ชนิดหนึ่งที่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า ซาร์ปา ซัลปา (Sarpa salpa) ซึ่งมีชื่อสามัญว่า salema porgy
 
เรามาทำความรู้จักเจ้าปลาตัวนี้กันก่อน…ปลาชนิดนี้เป็นปลาทะเล อยู่ในวงศ์ปลาจาน หรือ วงศ์ปลาอีคุด (Sea bream, Porgie) เป็นวงศ์ของปลากระดูกแข็ง ในอันดับปลากะพง  (Perciformes) วงศ์หนึ่ง ใช้ชื่อวงศ์ว่า Sparidae โดยที่ตัวที่เรากำลังพูดถึงนี้ อยู่ในสกุล Sarpa สกุลย่อย Sarpa salpa (Linnaeus, 1758) 

ดูหน้าตาไม่น่าจะมีพิษสงอะไร แต่ปลา salema porgy นี้ ทำให้เกิดอาการหลอนได้ไม่ต่างจาก LSD 
ที่มาของภาพ

จุดเด่นของปลาชนิดนี้คือมีแถบสีทองพาดไปตามความยาวของลำตัว ปลาทะเลชนิดนี้พบกระจายพันธุ์ในทะเลและมหาสมุทรเขตร้อนและอบอุ่นทั่วโลก ตั้งแต่ชายฝั่งแอฟริกาด้านมหาสมุทรแอตแลนติกไปจนถึงทะเลเมดิเตอเรเนียน เป็นปลาเศรษฐกิจ ใช้เนื้อในการบริโภค และตกเป็นเกมกีฬา บางชนิดอาจพบได้ในเขตน้ำกร่อยหรือน้ำจืด 
 
ถึงจะดูว่าเป็นปลาธรรมดาๆ ทว่า มันมีพิษหลอนประสาทได้เหมือนอย่าง LSD(Lysergic acid diethylamide ซึ่งเป็นนสารเสพติดที่มีฤทธิ์หลอนประสาทรุนแรงที่สุด) ชาวอาหรับมีคำเรียกปลาชนิดนี้ที่แปลได้ว่า “ปลา(พา)ฝัน” หรือปลาที่ทำให้เกิดอาการเหมือนตกอยู่ในความฝัน
 
ขณะที่ชาวโรมันก็รู้มานานแล้วว่าหากใช้ในปริมาณน้อยๆ เจ้าสัตว์ทะเลตัวนี้ทำให้เกิดอาการเคลิบเคลิ้ม ล่องลอย หรือเรียกรวมๆ ว่ามีสรรพคุณ “หย่อนใจ” ได้ เช่นเดียวกับชนเผ่าโพลีเนเซียนที่ใช้ในการประกอบพิธีกรรม
 
คงจะเหมือนกับอีกหลายวัฒนธรรมที่มักจะ กิน ดื่ม เคี้ยว ดม เพื่อรับเอาสารที่ทำให้เกิดอาการเคลิบเคลิ้มไปสู่ร่างกาย เพราะเชื่อว่าอาการเช่นนั้นจะทำให้ “เข้าใกล้” ภาวะอันศักดิ์สิทธิ์ ถ้าไม่สัมผัสกับจักรวาลได้ ก็อาจสื่อสารกับเทพ หรือเป็นร่างทรงของเทพในการให้คำพยากรณ์ต่างๆ แก่มนุษย์ …อย่างกรณีเทพพยากรณ์ของกรีกโบราณ หรือพวกแม่มดหมอผีในวัฒนธรรมต่างๆ
 
ไม่เว้นแม้แต่ชาวยุโรปในศตวรรษที่แล้วที่นิยม สูบหรือเคี้ยวเห็ดบางชนิดที่ทำให้เกิดอาการ “เมา” เคลิบเคลิ้ม…ว่ากันว่า เชอร์ล็อก โฮล์มส์ ในนิยายชื่อดังก็นิยมใช้ “เห็ดเมา” ในการใคร่ครวญคดีเช่นกัน
 
แล้วถ้ากิน “หัวปลา” ชนิดนี้เข้าไป ย้ำนะว่า หัวปลา จะเป็นยังไง
 
ตอบง่ายๆ คือ เกิดอาการประสาทหลอน ที่ขยายความว่าเป็นอาการของพิษที่เกิดขึ้นหลังกินปลา (ichthyoallyeinotoxism) เช่น หูแว่วและเห็นภาพหลอน เพ้อ ขาดสติ ควบคุมการเคลื่อนไหวไม่ได้ คลื่นไส้ ฝันร้าย เวียนศีรษะ ทรงตัวลำบากและอาการอื่น ๆ ที่เกิดจากระบบประสาทส่วนกลางถูกรบกวน
 
ส่วนเหตุผลที่ทำให้ปลาชนิดนี้มีพิษหลอนประสาทนั้นได้รับการเปิดเผยเมื่อ ค.ศ.2012 ว่ามาจากการที่ปลากินแพลงตอนพืชชนิดหนึ่งที่เติบโตอยู่ในหญ้าทะเล ที่เรียกว่า Posidonia oceanica ซึ่งเป็นอาหารหลักอย่างหนึ่งของปลาชนิดนี้ แต่ไม่มีรายงานชัดเจนว่าปลาที่กินแพลงตอนนี้เข้าไปเกิดอาการประสาทหลอนด้วยหรือไม่ อาจเป็นไปได้ว่าโครงสร้างทางเคมีของสารที่อยู่ในสาหร่ายและแพลงตอนพืชที่ปลากินเข้าไปมีความคล้ายคลึงกับโครงสร้างของ LSD ก็เป็นได้

หญ้าทะเลที่เรียกว่า Posidonia oceanica ที่มีแพลงตอนพืชที่ทำให้เกิดอาการหลอนประสาทอาศัยอยู่
ที่มาของภาพ

มีรายงานหลายชิ้นที่ระบุถึงอาการ “หลอนประสาท” ของปลานี้ โดยเฉพาะที่รู้จักแพร่หลายในปัจจุบันนับแต่ ค.ศ.2006 เมื่อมีการตีพิมพ์บทความที่กล่าวถึงชายสองคนกินปลาชนิดนี้ในร้านอาหารสไตล์เมดิเตอเรเนียนแล้วเริ่มมีอาการหูแว่วตลอดจนเห็นภาพหลอน
 
ก่อนหน้านั้น เมื่อ ค.ศ.1994 ชายวัย 40 ปี รู้สึกคลื่นไส้ วิงเวียนอยู่ 2 ชั่วโมงหลังกินปลา Sarpa salpa อบ ซึ่งเขาจับได้เป็นๆ ขณะกำลังพักร้อนในเขตริเวียราของฝรั่งเศส เมื่อเวลาผ่านไปอาการวิงเวียนก็เพิ่มขึ้น พร้อมการมองเห็นเลือนลาง กล้ามเนื้ออ่อนแรงและอาเจียน เขาจะขับรถกลับบ้านแต่ไม่สามารถทำได้ ขณะเดียวกันก็ได้ยิงเสียงสัตว์นานาชนิดกรีดร้องอยู่ข้างหูตลอดเวลา เขาถูกนำตัวไปรักษาหลังจากนั้น 36 ชั่วโมง 
 
อีกรายหนึ่งชายวัย 90 ปี ได้ยินเสียงคนและสัตว์กรีดร้องลั่นไปหมด อีกทั้งยังฝันร้ายอยู่ถึง 2 คืนติดต่อกัน แต่ไม่ยอมบอกให้ใครรู้ เพราะคิดว่าตนคงไม่สบาย กระทั่งอาการเหล่านั้นหายไปเองเมื่อเวลาผ่านไปหลายวัน ทั้งนี้ก็เพราะพิษจากปลาดังกล่าวค่อยๆ ลดลง
 
ที่จริงเราก็ทราบกันอยู่ว่าพืชและสัตว์ที่นำมาทำอาหารมีหลายส่วนที่มีพิษ ต้องหลีกเลี่ยงโดยสังเกตให้ถี่ถ้วนและเรียนรู้การเกิดพิษ ตลอดจนการแก้พิษเบื้องต้นไว้ก่อน

ปลาในสกุล Sarpa อบกับพริกไทยและโรสแมรี เมนูอร่อยสไตล์เมดิเตอร์เรเนียน ที่มาของภาพ

ดังนั้น อย่ากังวลถ้าคุณจะกินอาหารแบบเมดิเตอร์เรเนียนในโอกาสพิเศษ ถ้าไม่อยากหูแว่วหรือเห็นภาพหลอน แค่เลี่ยง “หัวปลาพาฝัน” เท่านั้นก็พอ
 
หมายเหตุ LSD เป็นสารเสพติดที่มีฤทธิ์หลอนประสาทรุนแรงที่สุด ซึ่งสกัดจากเชื้อราชนิดหนึ่งที่ขึ้นบนข้าวไรย์ที่เอามาทำขนมปังจนทำให้ผู้กินเกิดอาการเพ้อคลั่งและเป็นที่มาของคำว่า ขนมปังบ้า (crazy bread) ในยุโรปสมัยกลางมาแล้ว
 
-----------------
เรียบเรียงจาก
Civitello, L. (2011). Cuisine and Culture : A History of Food and People. 3rd Edition.
Ley, J. (2011). Poison : An Illustrated History. 
Parker, S. (2013). Kill or Cure : An Illustrated History of Medicine.
https://www.thevintagenews.com/2017/02/26/meanwhile-the-sarpa-salpa-is-a-hallucinogenic-fish-that-was-used-as-a-recreational-drug-in-the-roman-empire/
https://th.wikipedia.org/wiki/วงศ์ปลาจาน
http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1181442/Fish-triggers-LSD-like-hallucinations-caught-Cornwall.html

​​​​​​​