World Clvilization

ชาวไอยคุปต์มีผิวสีอะไรกันแน่?

หนึ่งในคำถามสำคัญที่นักอียิปต์วิทายาต่างก็เฝ้าตามหาคำตอบกันมานานแสนนานก็คือคำถามที่ว่า
“ชาวอียิปต์โบราณมีผิวสีอะไรกันแน่?” ครั้งนี้เราลองมาตามหาคำตอบจากหลักฐานทางโบราณคดีในดินแดนของชาวไอยคุปต์กันดูดีกว่า

หลายๆ ท่านอาจจะอยากเสนอว่า เพราะอียิปต์อยู่ในทวีปแอฟริกา ชาวไอยคุปต์ก็ควรจะต้องเป็นพวกนิโกรที่มีผิวสีดำเมี่ยมยังไงล่ะ ง่ายนิดเดียว ทว่าความจริงแล้วคำตอบไม่ได้ง่ายดายเช่นนั้น เพราะถ้าเป็นอย่างนั้นบทความนี้ก็คงจบลงโดยมีเนื้อหาเพียงแค่ไม่กี่บรรทัดแล้วน่ะสิ! ย้อนกลับไปในอดีต เคยมีคนเสนอเอาไว้เช่นกันว่าอาณาจักรอียิปต์โบราณอยู่ในทวีปแอฟริกา ดังนั้นชาวไอยคุปต์ก็ควรจะต้องเป็น “แอฟริกัน”
ซึ่งพอเอ่ยถึงคำว่าแอฟริกันขึ้นมา ก็ยิ่งทำให้หลายต่อหลายท่านนึกไปถึงนิโกรผิวดำขึ้นมาเป็นภาพแรกทันที แต่ประเด็นนี้จะใช้เพียงแค่คำว่า “แอฟริกัน” หรือ “นิโกร” มาตอบอย่างเดียวคงไม่ได้ เพราะต้องดูหลักฐานทางโบราณคดีจากอารยธรรมอียิปต์โบราณประกอบไปด้วยว่าชาวอียิปต์โบราณจะมีผิวดำจริงดังภาพแรกที่เราวาดเอาไว้หรือไม่


ภาพชนเผ่าต่างๆ ในสมัยฟาโรห์รามเสสที่ 3ไล่จากซ้ายไปขวาคือ ชาวลิเบียน, นูเบียน, ซีเรียน, เบดูอินและฮิตไทต์ แสดงให้เห็นเอกลักษณ์ที่แตกต่างกันอย่างชัดเจนของสีผิว ที่มาของภาพ

นักอียิปต์วิทยาใช้หลักฐานสามชนิดหลักๆ มาพิจารณาชาติพันธุ์และสีผิวของชาวอียิปต์โบราณ อย่างแรกก็คือ หลักฐานประเภทโครงกระดูกของทั้งชาวอียิปต์โบราณเองและจากดินแดนข้างเคียง หลักฐานอย่างที่สองก็คือ จารึกและภาพสลักที่ชาวอียิปต์โบราณกล่าวหรือบันทึกถึงชาติพันธุ์ของตัวเอง ส่วนหลักฐานสุดท้ายก็คือ เอกสารที่บันทึกเอาไว้โดยนักประพันธ์ชาวกรีก-โรมันในยุคหลังนั่นเอง

หลายปีหลังจากโบราณคดีอียิปต์เฟื่องฟู นักอียิปต์วิทยาได้ตรวจสอบมัมมี่และโครงกระดูกของชาวอียิปต์โบราณไปแล้วมากมายหลายร่าง ซึ่งก็พอจะทำให้เห็นถึงการอพยพและผสมผสานกันระหว่างชาวอียิปต์โบราณและอารยธรรมเพื่อนบ้านอยู่ไม่น้อย จากการศึกษากระดูกมนุษย์ในยุคก่อนราชวงศ์ (Pre-Dynastic Period) ของชาวไอยคุปต์ก็พอจะทำให้นักอียิปต์วิทยาสามารถตีความได้ถึงชนเผ่าอื่นจากทางฝั่งตะวันออกที่บุกเข้ามายึดครองดินแดนอียิปต์โบราณ สะท้อนไปถึงการตีความของเซอร์ ฟลินเดอร์ส เพทรี
(Sir Flinders Petrie) บิดาแห่งอียิปต์วิทยาที่พยายามเสนอว่ากลุ่มชนไอยคุปต์ที่สร้างพีระมิดในสมัยราชอาณาจักรเก่า (Old Kingdom) นั้นน่าจะไม่ใช่พวกนิโกรผิวดำ แต่พวกเขาอาจจะอพยพมาจากทางทวีปเอเชียเสียมากกว่า

ภาพสลักจากสุสานของฟาโรห์เซติที่ 1 แสดงให้เห็นถึงความแตกต่างระหว่างสีผิวของแต่ละชนเผ่าเช่นกัน ที่มาของภาพ

ถึงอย่างนั้น ถ้าว่ากันตามประวัติศาสตร์ช่วงแรกๆ แล้ว อิทธิพลทางมานุษยวิทยาที่มีต่อการศึกษาทางโบราณคดีอียิปต์มักจะนำพาไปสู่การพยายามเชื่อมโยงชาวไอยคุปต์เข้ากับชนสองกลุ่มหลักก็คือพวกนิโกรผิวดำและพวกคอเคซอยด์ (Caucasoid) ผิวขาวจากยุโรป ทำให้นักมานุษยวิทยาในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 เสนอว่าชาวไอยคุปต์น่าจะแบ่งออกเป็นสามกลุ่มหลักๆ ด้วยกัน กลุ่มแรกคือพวกเอธิโอเปียน (Ethiopian) กลุ่มที่สองคือพวกที่ค่อนไปทางฮินดู (Hindu) และกลุ่มสุดท้ายก็คือพวกที่ผสมผสานกันระหว่างเอธิโอเปียนกับฮินดู และผลการศึกษาวิจัยในยุคแรกนี้ได้นำพาชาวไอยคุปต์ไปผูกโยงเข้ากับกลุ่มฮินดูในเอเชีย ก็เลยทำให้นักมานุษยวิทยาในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 ดำเนินรอยตาม สุดท้ายก็ทำการศึกษาความสัมพันธ์ของอียิปต์โบราณและเอเชียใต้กันขนานใหญ่ จนมาถึงช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ก็มีผลการวิจัยออกมาโดยใช้ “ค่าสัมประสิทธิ์ความคล้ายคลึงของเชื้อชาติ” (Coefficient of racial likeness) ซึ่งวิเคราะห์ออกมาจากการวัดขนาดของกะโหลกศีรษะ สิ่งที่น่าสนใจก็คือผลการวิจัยที่ได้ออกมานั้น ได้ไปสนับสนุนแนวคิดที่เชื่อมโยงชาวไอยคุปต์เข้ากับชนเผ่าแห่งเอเชียใต้เสียด้วยน่ะสิ!

แต่หลังจากนั้นเป็นต้นมา สิ่งที่เรียกว่าค่าสัมประสิทธิ์ความคล้ายคลึงของเชื้อชาติกลับไม่ได้รับการยอมรับอย่างแพร่หลายมากนักในวงวิชาการจนทำให้ผลการวิเคราะห์เรื่องความเชื่อมโยงกับเอเชียใต้ลดน้อยถอยลงเป็นเงาตามตัว แต่ผลการวิจัยศึกษาโครงกระดูกชาวอียิปต์โบราณในช่วงทศวรรษที่ 1990s กลับให้ผลที่สอดคล้องกับผลวิจัยก่อนหน้าว่าชาวอียิปต์โบราณมีความเชื่อมโยงกับชาวยุโรปและเอเชียใต้มากกว่าชาวแอฟริกันในทะเลทรายซาฮาราเสียอีก

ในขณะที่โมเดลทหารของชาวอียิปต์โบราณมีผิวสีน้ำตาลแดง (ซ้าย) ที่มาของภาพ โมเดลทหารของชาวนูเบียนกลับมีผิวสีดำที่แตกต่างออกไปอย่างชัดเจน (ขวา) ที่มาของภาพ


ถึงอย่างนั้นการที่เรามีคำตอบให้เลือกเพียงแค่ “ขาว” หรือ “ดำ” แล้วพยายามจับชาวไอยคุปต์โยนเข้าไปในคำตอบใดคำตอบหนึ่งเท่านั้นก็คงฟังดูไม่ค่อยยุติธรรมและไม่สมเหตุสมผลเท่าใดนัก อีกทั้งการที่จะสรุปว่าชาวไอยคุปต์มีสีผิวขาวหรือดำนั้นไม่มีหลักฐานทางโบราณคดีและชีววิทยาที่ชัดเจนมากพอจะมาสรุปได้ ด้วยว่าชาวไอยคุปต์ถูกกลืนผสานไปกลับหลากหลายชนเผ่าและหลากหลายอารยธรรมในยุคปลาย ที่โดดเด่นที่สุดก็คงเป็นสมัยกรีก-โรมัน ที่มีชนชาติกรีกเข้ามาทำการค้าขายมากมายในดินแดนไอยคุปต์ ตามติดมาด้วยอีกหลายต่อหลายจักรวรรดิทั้งไบแซนไทน์ (Byzantine) และออตโตมัน (Ottoman) ซึ่งกว่าจะมาเป็นอียิปต์ในทุกวันนี้ ก็แทบจะไม่เหลือเค้าเดิมของชาวไอยคุปต์ในอดีตอีกต่อไปแล้ว

และถ้าเราลองเปลี่ยนมาดูสิ่งที่ชาวไอยคุปต์แสดงออกถึงความเป็นตัวตนของพวกเขาเองบ้างล่ะ จะเป็นอย่างไร เมื่อวิเคราะห์บรรดาภาพวาดและรูปสลักมากมายที่ชาวอียิปต์โบราณได้รังสรรค์เอาไว้โดยเฉพาะภาพวาดในสุสานของทั้งฟาโรห์และชนชั้นสูงต่างๆ ตลอดทั้ง 3,000 ปีของช่วงประวัติศาสตร์อันยาวนานแล้ว เราเห็นได้อย่างชัดเจนว่าชาวไอยคุปต์มักจะแสดงภาพของพวกเขาเองในลักษณะที่เป็นเอกลักษณ์และแตกต่างออกไปจากชนชาติอื่นๆ อยู่เสมอ รวมทั้งประเด็นสำคัญอย่าง “สีผิว” ที่เรากำลังพิจารณากันอยู่ก็ได้รับการลงรายละเอียดเอาไว้เช่นกัน แต่ก็เป็นที่น่าสนใจว่าสีผิวที่ชาวไอยคุปต์ลงเอาไว้บนผนังนั้นไม่ได้ออกดำหรือขาวอย่างชัดเจน แต่จะอยู่กึ่งกลางซึ่งก็คือออกไปทางสี “น้ำตาล-แดง” เสียมากกว่า

ภาพสลักที่แสดงการเปรียบเทียบระหว่างสีผิวของชาวไอยคุปต์กับชนเผ่าต่างถิ่นก็มีให้เห็นเช่นกัน ที่เด่นชัดที่สุดคงต้องไปชมกันที่สุสานของฟาโรห์เซติที่ 1 (Seti I) ในหุบผากษัตริย์ (Valley of the Kings)
เมืองลักซอร์ปัจจุบัน บนผนังแสดงภาพของชนเผ่าต่างถิ่นมากมายทั้งชาวนูเบียนที่มีผิวสีดำสนิท ชาวลิเบียน (Libyan) และเอเชียที่มีผิวสีออกไปในโทนขาว ส่วนชาวอียิปต์โบราณเองแสดงออกด้วยผิวสีน้ำตาล-แดง ซึ่งจะเห็นได้ว่ามีความแตกต่างจากเพื่อนบ้านของพวกเขาอย่างชัดเจนเลยทีเดียว

คำถามสำคัญลำดับถัดมาก็คือ ชาวอียิปต์โบราณจะมีผิวสีน้ำตาล-แดงดังที่พวกเขาแสดงออกไว้ในศิลปะหรือไม่? น่าเสียดายที่เราอาจจะยังสรุปเช่นนั้นไม่ได้ เพราะเมื่อลองดูรูปสลักอื่นๆ เรามักจะพบว่าชาวไอยคุปต์มีรูปแบบการแสดงออกถึงสีผิวตนเองที่คล้ายคลึงกัน นั่นก็คือ ถ้าลองดูรูปสลักในหุบผากษัตริย์และหุบผาราชินี เรามักจะพบว่าบ่อยครั้งที่บุรุษจะถูกแสดงด้วยผิวสีน้ำตาล-แดง แต่สตรีบางครั้งก็มักจะถูกแสดงออกด้วยผิวสีขาวนวล นั่นแปลว่า มีความเป็นไปได้ที่การแสดงออกทางสีผิวในศิลปะอียิปต์โบราณนั้นจะเป็นเพียงแค่การสื่อถึงนัยบางอย่าง ที่ไม่ได้หมายถึงสีผิวจริงๆ ของพวกเขาเลยแม้แต่น้อย นักอียิปต์วิทยาเสนอว่าที่ชาวไอยคุปต์แสดงให้เห็นว่าบุรุษมักมีผิวสีน้ำตาล-แดง ก็เพราะว่าบุรุษเป็นเพศที่ต้องออกไปทำงานกลางแจ้ง เจอแดดมากกว่า ผิวเลยมีสีคล้ำมากกว่า ผิดกับสตรีที่ส่วนใหญ่แล้วอยู่แต่กับบ้าน ไม่ค่อยได้ออกไปโดนแดดมากนัก ผิวจึงมีสีขาวมากกว่าก็เท่านั้นเอง


รูปสลักของราโฮเทป (ซ้าย) ผิวสีน้ำตาล-แดงและโนเฟรต (ขวา) ผิวสีขาวนวลคือตัวอย่างที่ชัดเจนซึ่งแสดงให้เห็นว่าสีผิวของชาวไอยคุปต์ในงานศิลปะเป็นเพียงแค่การแสดงออกในเชิงสัญลักษณ์เท่านั้น ไม่ได้สื่อถึงสีผิวที่แท้จริงของพวกเขาเสมอไป ที่มาของภาพ

สรุปแล้ว ตกลงชาวไอยคุปต์มีผิวสีอะไรกันแน่ล่ะ? ถ้าลองวิเคราะห์จากหลักฐานหลายๆ อย่างประกอบกันแล้วก็จะพบว่า ถึงแม้อียิปต์โบราณจะเป็นดินแดนที่ตั้งอยู่ในทวีปแอฟริกา แต่ก็มีช่องทางติดต่อกับทวีปเอเชียทางตะวันออกและยุโรปทางตอนเหนือได้ไม่ยากเย็นนัก อีกทั้งวัฒนธรรมของชาวอียิปต์โบราณยุคแรกเริ่มก็ได้รับอิทธิพลมาจากอารยธรรมเมโสโปเตเมียอยู่ไม่น้อย นั่นจึงมีความเป็นไปได้ว่าชาวอียิปต์โบราณในอดีต จะมีการผสมผสานกับหลากหลายชนเผ่า ทั้งนิโกรผิวดำทางตอนใต้และคอเคซอยด์ผิวขาวจากทางเหนือ ประกอบกับสีผิวที่ชาวอียิปต์โบราณแสดงออกมาในศิลปะของพวกเขาที่ถึงแม้ว่าจะนำเสนอด้วยสีน้ำตาล-แดง แต่ก็มักจะมีการแฝงนัยทางด้านอื่นเอาไว้ด้วยเช่นกันเพื่อแยกชาวอียิปต์ออกจากอารยธรรมข้างเคียงอยู่เสมอ ทำให้เราไม่สามารถบอกได้ว่าแท้ที่จริงแล้วพวกเขามีสีผิวตามที่แสดงเอาไว้ในศิลปะจริงหรือไม่

สิ่งหนึ่งที่เราพอจะบอกได้ก็คือมโนคติเรื่อง “ชนผิวดำ” ที่คนในปัจจุบันให้คำนิยามไว้นั้น เมื่อเทียบกับในอดีตแล้วถือว่าสื่อความหมายไปในคนละทิศละทางกันโดยสิ้นเชิง อีกทั้งเรายังไม่เคยมีหลักฐานใดที่จะใช้อ้างอิงได้อย่างแน่ชัดด้วยว่าอารยธรรมอียิปต์โบราณคืออารยธรรมของคนดำหรือคนขาวกันแน่ และด้วยสาเหตุต่างๆ ดังที่ได้กล่าวไปข้างต้น ก็คงต้องนำไปสู่บทสรุปที่ออกไปในทางที่ว่า คงเป็นการเปล่าประโยชน์ที่จะจับชาวไอยคุปต์เข้าไปอยู่ในกลุ่มคนดำหรือกลุ่มคนขาว หรือจะเป็นกลุ่มชนผิวสีน้ำตาล-แดงก็ตามที เพราะชาวอียิปต์โบราณที่ผ่านการหลอมรวมทางวัฒนธรรมและเชื้อชาติจากกลุ่มชนที่หลากหลายมายาวนานหลายพันปีก็คงจะมีสีผิวที่หลากหลาย ผสมปนเปกันไปจนกลายมาเป็น “ชาวไอยคุปต์” ที่รุ่งเรืองอยู่ในดินแดนแห่งลุ่มแม่น้ำไนล์นั่นเอง


แหล่งข้อมูลอ้างอิง
หนังสือ: The Seventy Great Mysteries of the Ancient World บทความ Were the ancient Egyptians Black African? โดย Ian Shaw
Website: https://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt/social/race.html
Website: https://bigthink.com/philip-perry/were-the-ancient-egyptians-black-or-white-scientists-now-know
Website: https://observationdeck.kinja.com/no-egyptians-arent-white-but-they-arent-black-eithe-1665322870
Website: https://edition.cnn.com/2017/06/22/health/ancient-egypt-mummy-dna-genome-heritage/index.html