Oriental World

โลกสัญลักษณ์ ตอน สวน : ที่พักใจ

ในโลกที่เต็มไปด้วยความวุ่นวาย สวนชนิดต่าง ๆ น่าจะเป็นสถานที่ที่เหมาะที่สุดสำหรับการหาความสงบจากการใกล้ชิดธรรมชาติ เพื่อเติมพลังให้กับจิตใจของเรา

พูดถึงสัญลักษณ์เรามักนึกถึงเครื่องหมายหรือรูปคน สัตว์ สิ่งของหรือแม้แต่รูปทรงเรขาคณิตที่สื่อความถึงนัยที่ซับซ้อนมากกว่าสิ่งที่มองเห็น แต่วันนี้จะพาผู้อ่านไปรู้จักกับสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นมานั่นคือ “สวน” ที่หากมองเผิน ๆ ก็เป็นเพียงองค์ประกอบหรือส่วนประดับในบ้านเรือนหรือสถาปัตยกรรม ทว่าซ่อนความหมายเชิงสัญลักษณ์ซับซ้อนเอาไว้

สวนเชื่อมโยงกับความคิดเรื่องสวรรค์ หรือ สวนสวรรค์ อันเป็นสถานที่ในจินตนาการที่สร้างแรงบันดาลใจหรือเป็นสถานที่เติมเต็มความสมบูรณ์แห่งจิตวิญญาณ พื้นที่แห่งความรื่นรมย์หรือสัญลักษณ์ของสถานภาพซึ่งทั้งหมดบ่งบอกได้ในสวนประเภทต่าง ๆ บ้างก็เป็นที่พักผ่อนหย่อนใจ บ้างก็เป็นที่สร้างสมาธิและปัญญาจากความเงียบสงบ และบ้างก็เป็นสถานที่สำหรับรำลึกถึงบุคคลหรือเหตุการณ์สำคัญ ๆ สวนถือเป็นสวรรค์บนดินที่มนุษย์สร้างขึ้น เป็นสัญลักษณ์ของธรรมชาติที่เราปรุงแต่งให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ที่เราต้องการ

สวนสมมาตร
ในสมัยฟื้นฟูศิลปวิทยาการ (Renaissance) ในยุโรป การออกแบบและจัดสวนอยู่ภายใต้ความคิดแบบสมมาตร ซึ่งสะท้อนความคิดที่ถือว่ามนุษย์เป็นใหญ่เหนือธรรมชาติ สามารถบังคับให้ธรรมชาติเป็นไปในรูปแบบที่อยากให้เห็น และแน่นอนยังสะท้อน “อำนาจ” ของผู้เป็นเจ้าของสวนนั้น ๆ ด้วย นอกจากนี้การนำเอารูปปั้น รูปสลักหรือประติมากรรมต่าง ๆ มาประดับไว้ในสวนก็ยิ่งย้ำให้เห็นว่าสถานที่นี้เป็น “ที่ของเทพ” และผู้ได้ครอบครองก็ย่อมมีสถานะสูงส่งดุจเทพด้วยเช่นกัน


สวนสมมาตรที่ออกแบบให้ด้านซ้ายและด้านขวาเท่ากันทุกประการ ที่มาของภาพ 

นอกจากนี้ยังมีสวนสมมาตรอีกแบบหนึ่งที่ออกแบบด้วยการปลูกต้นไม้และจัดองค์ประกอบ ซึ่งเมื่อมองจากมุมสูงแล้วจะเห็นเป็นลวดลายเส้นสายที่เรียกว่า “เงื่อน” หรือ knot ที่มักเกี่ยวข้องกับความรัก ความรื่นรมย์และศรัทธาในศาสนา เรียกสวนประเภทนี้ว่า Knot garden หรือ สวนเงื่อน ก็คงพอได้


สวนเงื่อนที่ออกแบบโดยใช้รูปทรงเรขาคณิต สีสัน จังหวะเพื่อสร้างความงดงามจากลวดลายแบบเงื่อนโบราณ 

สวนป่า
เป็นรูปแบบการจัดสวนที่ตรงข้ามกับสวนสมมาตรโดยสิ้นเชิง สวนแบบนี้เป็นสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์ของธรรมชาติ ความดิบของจิตวิญญาณและการไร้ระเบียบกฎเกณฑ์ ธรรมชาติที่ปรากฏในสวนแบบนี้เป็นธรรมชาติที่แท้จริงที่ไม่ถูกบิดเบือนหรือบังคับให้เป็น ซึ่งสะท้อนถึงความสำคัญของการต่อเนื่องในวงจรชีวิต


สวนป่าที่ไม่เน้นการปรุงแต่ง พยายามคงสภาพธรรมชาติที่สมดุลให้มากที่สุด ที่มาของภาพ

สวนเซน
สวนนี้มีกำเนิดมาจากแนวคิดของพุทธศาสนานิกายเซนที่ย่อความงดงามของธรรมชาติมาไว้ในพื้นที่จำกัด เน้นความเรียบง่ายปราศจากการปรุงแต่ง หินที่คราดเป็นเส้นสายเป็นตัวแทนของน้ำหรือธาตุหยินตามความเชื่อแบบจีน ขณะที่หินก้อนใหญ่เป็นตัวแทนของภูเขาหรือธาตุหยาง ดังนั้น สวนเซนจึงเป็นการอยู่ร่วมกันอย่างสมดุลของหยินและหยาง พูดง่าย ๆ ก็คือสวนชนิดนี้เป็นตัวแทนของดุลยภาพที่จำเป็นต่อการดำรงอยู่ของโลกและสรรพสิ่ง สันติ สมาธิและปัญญาย่อมเกิดขึ้นได้จากการพิจารณาสัญลักษณ์ในสวนประเภทนี้

สวนเซนสร้างขึ้นบนพื้นฐานแนวคิดที่ให้เกิดปัญญาจากการเห็นสมดุลธรรมชาติ ที่มาของภาพ

สวนสวรรค์เอเดน (Eden)
จัดเป็นสวนสวรรค์บนพื้นโลกที่เป็นตัวแทนของสภาพอันไร้จริตหรือความบริสุทธิ์ ไร้มายาใด ๆ ที่ซึ่งมนุษย์ พระเป็นเจ้าและธรรมชาติอยู่ร่วมกันอย่างกลมกลืน สภาพดังกล่าวมีอยู่ก่อนที่อาดัมและเอวาจะกินผลไม้ต้องห้ามและถูกขับออกจากสวน (สภาพ) แห่งนั้นไปตลอดกาลดังที่เราจะเห็นได้ในวรรณคดีและศิลปะตะวันตก สวนสวรรค์แห่งนี้ยังเป็นสัญลักษณ์ของการโหยหาความงดงามและความบริสุทธิ์ที่มนุษย์สูญเสียไปอีกด้วย


สวนสวรรค์เอเดนที่ซึ่งมนุษย์ ธรรมชาติและพระเป็นเจ้าอยู่ร่วมกันด้วยความกลมกลืนและเป็นสุข ที่มาของภาพ 

สวนอิสลาม
สวนอิสลามเป็นสัญลักษณ์ของการหล่อเลี้ยงจิตวิญญาณและอารมณ์ความรู้สึก แบ่งพื้นที่สวนออกเป็น
ส่วน ๆ ด้วยน้ำและการออกแบบที่สมมาตร

สวนอิสลาม ที่มาของภาพ 

สวนมีกำแพง
ในวัฒนธรรมเปอร์เซีย สวนที่มีกำแพงล้อมรอบเป็นสถานที่สงบ ร่มเย็นและเป็นที่พักผ่อนหย่อนอารมณ์ให้จิตใจได้หลุดพ้นจากความวุ่นวายของชีวิตประจำวัน เป็นเหมือน “ที่หลบภัย” ของจิตใจที่แพร่หลายมากในยุโรปสมัยกลาง บ่อยครั้งในศิลปะตะวันตกจะพบการวาดภาพแม่พระนิรมลอยู่ในสวนชนิดนี้ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของความบริสุทธิ์ สตรีเพศและการคุ้มครอง


แม่พระนิรมลอยู่ในสวนที่มีกำแพงล้อมรอบ ที่มาของภาพ 

เขาวงกต (Maze)
เขาวงกตถือเป็นการจัดสวนประเภทหนึ่งที่นำเอาความคดเคี้ยวเลี้ยวกลับของเส้นทางมาใช้เป็นสัญลักษณ์แสดงเส้นทางของชีวิต กล่าวกันว่าเมื่อก้าวเข้าไปสู่เขาวงกตก็เหมือนกับตายไปแล้ว และเมื่อหาทางออกได้ก็เท่ากับเป็นการกำเนิดใหม่


เขาวงกตทั้งแบบสมมาตรและอสมมาตรเป็นสัญลักษณ์ของการเส้นทางชีวิตและการเกิดใหม่ ที่มาของภาพ

นอกจากนี้เมื่อดูการจัดสวนในตะวันตก เราก็มักจะได้พบองค์ประกอบสำคัญ ๆ ในสวนอีก 2-3 อย่าง ได้แก่

ซุ้ม (Bower)
เป็นซุ้มให้ร่มเงาด้วยใบไม้และดอกไม้ ปกติใช้ไม้เถาหรือดัดกิ่งก้านของต้นไม้ให้โค้งเข้ารูปกับโครงซุ้ม
เป็นสัญลักษณ์ของที่พักพิงและยังเป็นเครื่องหมายแทนความเป็นสตรีเพศ โดยเฉพาะในศาสนาคริสต์ซุ้มเป็นตัวแทนของแม่พระนิรมล และในวรรณคดีตะวันตกบางครั้งซุ้มก็เป็นสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์ความรู้สึกและการเย้ายวน


ซุ้มเป็นที่พักพิงและให้ความคุ้มครองดุจพลังของสตรีเพศ ที่มาของภาพ 

ถ้ำ (Grotto)
คำนี้มาจากคำในภาษากรีกว่า ครุพตอส (kruptos) แปลว่า “สิ่งที่ถูกซ่อนไว้” ถ้ำเกี่ยวข้องกับโลกใต้พิภพ แม่พระธรณีและครรภ์ของมารดา ถ้ำมักจะอยู่ใกล้น้ำซึ่งหมายถึงชีวิต ในวรรณกรรมบ่อยครั้งที่ถ้ำถูกใช้เป็นสถานที่พบกันของมนุษย์กับเทพ อีกทั้งยังใช้เป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรมหรือสถานที่บูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์มาแต่โบราณ บางครั้งในการจัดสวนสมัยใหม่ก็ก่อถ้ำเป็นซุ้มหินง่าย ๆ พร้อมรูปเคารพ



ถ้ำก่อนขึ้นที่มุมสวน พร้อมน้ำตกประดิษฐ์และรูปเคารพ ที่มาของภาพ

น้ำพุ (Fountain)
น้ำพุเป็นสัญลักษณ์ของสตรีเพศและเส้นทางชีวิต ขณะที่เราคงเคยได้ยินเรื่อง “น้ำพุแห่งชีวิต” ที่เกี่ยวข้องกับความเป็นอมตะ ซึ่งตามตำนานว่าน้ำพุแห่งชีวิตผุดขึ้นมาจากโคนต้นไม้แห่งชีวิต ชาวคริสต์ถือว่าน้ำพุเป็นสัญลักษณ์ของแม่พระนิรมลผู้มีสมญาหนึ่งว่า “น้ำพุแห่งน้ำหล่อเลี้ยงชีวิต”


น้ำพุท่ามกลางธรรมชาติหลากสีสันที่ให้ความรู้สึกชุ่มชื่นแก่จิตใจ

จึงไม่น่าแปลกที่เมื่อเรารู้สึกอ่อนล้า เหนื่อยหน่ายกับชีวิตหรือแม้แต่ต้องการหามุมสงบให้กับจิตใจ เราจึงมักไปหาที่นั่งเงียบ ๆ ที่ใกล้ชิดกับธรรมชาติ ถ้าไปถึงป่าเขาลำเนาไพรได้ก็ยิ่งดี แต่ถ้าทำไม่ได้ สวนที่เราสร้างขึ้นไว้ในบ้านพักอาศัยหรือสวนสาธารณะที่ไม่พลุกพล่านก็เป็นที่เติมพลังให้กับจิตวิญญาณของเราได้เป็นอย่างดี ดังนั้น ไม่ว่าสวนประเภทไหนก็ย่อมมีคุณต่อจิตใจในแง่นี้ แล้วพบกันใหม่ตอนหน้าครับ...

แหล่งข้อมูลอ้างอิง
เรียบเรียงจาก
กุลวิดี มกราภิรมย์, แปลและเรียบเรียง. จอร์จ เฟอร์กูสัน, เขียน. 2549.
เครื่องหมายและสัญลักษณ์ในคริสต์ศิลป์. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์อมรินทร์.
Signs & Symbols. (2008). London: Dorling Kindersley Limited.