World Clvilization

พาไปชิม 'เบียร์' ของชาวไอยคุปต์

มีใครคอแห้งกันบ้างไหม?
วันนี้จะพาไปซดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ของชาวไอยคุปต์ที่เรียกกันในภาษาอียิปต์โบราณว่า “เฮนเคต” (Hnqt) เสียหน่อย ถ้าพูดว่า “เฮนเคต” เชื่อว่าหลายๆ ท่าน อาจจะไม่คุ้นเคยกับเครื่องดื่มชนิดนี้ แต่ถ้าบอกว่า “เบียร์” แล้วล่ะก็ คงร้องอ๋อออ ยาวๆ กันแน่นอนเลยสิท่า แต่อย่าเพิ่งมอง “เบียร์” หรือ “เฮนเคต”
ของชาวไอยคุปต์ว่าเหมือนเครื่องดื่มฟองฟอดที่เรานิยมดื่มกันตามลานเบียร์เสียล่ะ เพราะว่าเบียร์ของ
ชาวอียิปต์โบราณกับเบียร์ในปัจจุบันนั้นแตกต่างกันอยู่พอสมควรเลยละ


ภาพวาดบนผนังสุสานของชาวอียิปต์โบราณ แสดงให้เห็นถึงการเก็บเกี่ยวข้าว ซึ่งเป็นวัตถุดิบสำคัญในการผลิตขนมปังและ
เบียร์อันเป็นอาหารหลักของชาวไอยคุปต์ ที่มาของภาพ


คงจะไม่เกินจริงไปนัก ถ้าจะบอกว่า เบียร์ คืออาหารหลักของชาวอียิปต์โบราณ ไม่ใช่แค่ผู้ใหญ่หรอกนะที่ได้ลิ้มรสเบียร์ เพราะว่าเครื่องดื่มชนิดนี้เรียกได้ว่าเด็กดื่มได้ ผู้ใหญ่ดื่มดี เป็นอาหารพื้นฐานที่ชาวไอยคุปต์ทุกชนชั้นสามารถเข้าถึงได้ ไม่ว่าจะยากดีมีจนอย่างไร เบียร์ยังคงเป็นเครื่องดื่ม (จริงๆ แล้ว ถือเป็น ‘อาหาร’ เสียด้วยซ้ำ) ที่ชาวไอยคุปต์ทุกคนต้องได้ดื่ม นอกจากจะดื่มเองแล้ว เบียร์ยังเป็น “เครื่องบรรณาการ”
ยอดฮิตที่ชาวไอยคุปต์นิยมถวายเทพเจ้าอีกด้วย นักอียิปต์วิทยาทราบจากจารึกภาษาอียิปต์โบราณในส่วนที่เรียกว่า “สูตรถวายเครื่องบรรณาการ” (Offering Formula) ที่ชาวไอยคุปต์จารึกเพื่อสื่อถึงเครื่องบรรณาการที่ถวายแด่เทพเจ้า ข้อความที่ปรากฏในนั้นบ่งบอกว่า ของถวายที่ชาวไอยคุปต์นำมามีอยู่ด้วยกันหลายชนิด ตั้งแต่ขนมปัง วัว สัตว์ปีก ผ้าลินิน หินอลาบาสเตอร์ และที่ขาดไม่ได้เลยก็คือ “เบียร์” นี่เอง

ยิ่งไปกว่านั้นเบียร์ยังเป็น “ค่าจ้าง” ที่ฟาโรห์จ่ายให้กับแรงงานของพระองค์ด้วย นักอียิปต์วิทยาทราบจากบันทึกที่ชาวไอยคุปต์เขียนเอาไว้ว่า คนงานสร้างพีระมิดได้รับค่าจ้างเป็นขนมปัง 10 ก้อน และเบียร์
2 เหยือกต่อวัน บันทึกบางชิ้นจากเมืองกิซ่าก็บอกว่า คนงานเหล่านี้ได้รับเบียร์ถึงวันละ 3 ครั้ง นั่นแสดงให้เห็นว่า ชาวอียิปต์โบราณเขาดื่มเบียร์กันทุกวันเลยทีเดียว


รูปสลักทำจากไม้ แสดงให้เห็นกลุ่มชาวไอยคุปต์ในกิจกรรมหมักเบียร์ ที่มาของภาพ

เชื่อว่าหลายๆ ท่าน อาจจะเริ่มมีคำถามแล้วว่า ดื่มเบียร์ทุกวันแบบนี้ ไม่เมากันแย่รึ? จริงๆ แล้วเบียร์ของชาวไอยคุปต์ถือได้ว่ามีแอลกอฮอล์ค่อนข้างต่ำทีเดียว บางที “ไวน์” ของชาวอียิปต์โบราณที่หมักจากองุ่นนั้น ยังจะทำให้ดื่มแล้วเมามากกว่าเบียร์เสียอีก ด้วยว่าเบียร์ของชาวไอยคุปต์จะข้นและหวาน แถมยังอุดมไปด้วยสารอาหารมากมาย ทำให้ชาวไอยคุปต์ รวมทั้งเด็กๆ ก็ดื่มเบียร์กันได้เรื่อยๆ แต่ถ้าจะบอกว่าเบียร์อียิปต์โบราณดื่มแล้วไม่มีทางเมาก็คงจะไม่ใช่ เพราะถ้าใครที่คุ้นเคยกับตำนานเทพเจ้าไอยคุปต์มาบ้าง
น่าจะคุ้นเคยกันดีกับตำนานเกี่ยวกับเทพีเซคเมต (Sekhmet) ที่ถูกเทพเจ้ารา (Ra) บัญชาให้ลงมาจัดการกับมนุษย์ที่ไม่ให้ความเคารพพระองค์ แต่สุดท้าย เทพีเซคเมตก็เหิมเกริมฆ่าประชาชนชาวไอยคุปต์ที่ไม่รู้
อิโหน่อิเหน่ไปเป็นจำนวนมาก เดือดร้อนให้ต้องมีการคิดอุบายเอาเบียร์ 7,000 เหยือกมาผสมกับดินสีแดงจากเกาะเอเลเฟนทีน (Elephantine) ให้ดูคล้ายเลือด แล้วไปเทไว้ให้เทพีเซคเมตผู้กระหายโลหิตมาดื่ม
ในที่สุดนางก็ติดกับ ดื่มเข้าไปเต็มที่ สุดท้ายก็เมาจนคลายความเกรี้ยวกราดลงไปในที่สุด ตำนานนี้แสดงให้เห็นว่า ถึงแม้เบียร์ไอยคุปต์จะหวานและแอลกอฮอล์ไม่จัดก็จริง แต่ถ้าดื่มเข้าไปมากๆ ยังไงก็ต้องเมาอยู่ดีนั่นละน่า


ภาพวาดแสดงให้เห็นชาวไอยคุปต์คนกลางหันไปอาเจียนใส่เพื่อนที่นั่งอยู่ด้านหลัง สื่อให้เห็นว่า เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ของ
ชาวไอยคุปต์ ถ้าดื่มมากไปก็เมาและอาเจียนได้เหมือนกัน ที่มาของภาพ


ถ้าว่ากันตามตำนานแล้ว ผู้ที่สอนให้ชาวไอยคุปต์รู้จักการหมักเบียร์ก็คือ เทพเจ้าโอซิริส (Osiris) แต่ในความเป็นจริงแล้ว งานหมักเบียร์มักจะเป็นหน้าที่ของสตรีเสียมากกว่า นอกจากนั้นแล้ว ชาวอียิปต์โบราณยังมีเทพีที่เกี่ยวข้องกับเบียร์โดยตรงอีก นามว่า “เชเนเนต” (Tjenenet) เป็นเทพีที่รู้จักในสังคมไอยคุปต์มาตั้งแต่สมัยราชอาณาจักรกลาง ในฐานะมเหสีของเทพเจ้ามอนตู (Montu) นักอียิปต์วิทยาเสนอว่า พระนาม “เชเนเนต” อาจมาจากคำว่า “เทเนมู” (tnmw) เป็นคำในภาษาอียิปต์โบราณอีกคำหนึ่งที่หมายถึง “เบียร์” ดังนั้น เชเนเนตจึงเป็นเทพีแห่งเบียร์และการหมักเบียร์ไปด้วยประการฉะนี้

มาดูวิธีการหมักเบียร์แบบไอยคุปต์กันบ้างดีกว่า ถ้าอ้างอิงตามสตราโบ (Strabo) นักประวัติศาสตร์ชาวกรีกที่มีชีวิตอยู่ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 1 เขาเขียนเอาไว้ในบันทึกว่า ชาวไอยคุปต์หมักเบียร์จากข้าวบาร์เลย์ (Barley) ซึ่งเป็นวัตถุดิบเดียวกับที่เราคุ้นเคยกันในปัจจุบัน ทว่า แท้ที่จริงแล้ว ในยุคของชาวไอยคุปต์จริงๆ ที่รุ่งเรืองอยู่ก่อนหน้าสตราโบหลายพันปีนั้น วัตถุดิบในการหมักเบียร์ของชาวอียิปต์โบราณไม่ได้มีเพียงแค่ข้าวบาร์เลย์เท่านั้น แต่บางครั้งยังใช้ข้าวสาลีและข้าวฟ่างมาเป็นส่วนผสมด้วย ชาวอียิปต์โบราณจะนำเอาข้าวเหล่านี้มาบด แล้วแบ่งออกเป็นส่วนๆ หนึ่งในสี่ส่วนจะถูกนำมาแช่น้ำแล้วทิ้งไว้ให้แห้ง ส่วนที่เหลือจะนำไปปั้นเป็นก้อนขนมปัง แล้วนำไปอบเล็กน้อยให้เอนไซม์ยังไม่ถูกทำลาย หลังจากนั้นก็จะนำขนมปังที่ได้มาบิเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย แล้วนำไปผสมกับข้าวที่แยกออกไปในตอนแรก อาจจะมีการใส่น้ำหรือเบียร์เข้าไปผสมด้วย แล้วหมักทิ้งไว้ เมื่อกระบวนการหมักสมบูรณ์ก็จะทำการกรองแยกกากออกจากน้ำ และบ้างก็อาจจะมีการปรุงรสชาติเพิ่มให้เบียร์มีความหวานยิ่งขึ้นด้วยการใส่ “อินทผลัม” ลงไปด้วย นักอียิปต์วิทยาพบว่า เบียร์ของชาวอียิปต์โบราณมีความแตกต่างกันถึงแปดชนิดเลยทีเดียว


ภาพสลักแสดงทหารหนุ่มชาวซีเรียกำลังดื่มเบียร์ผ่านหลอดกรองที่ทำจากเยื่อไม้ ที่มาของภาพ

นักอียิปต์วิทยาทราบถึงกรรมวิธีการหมักเบียร์จากรูปสลักไม้ของชาวไอยคุปต์ในสมัยราชอาณาจักรเก่า
ที่แสดงให้เห็นชาวอียิปต์โบราณในอิริยาบถต่างๆ เช่น บ้างก็กำลังอบขนมปัง บ้างก็กำลังทอผ้า แน่นอนว่า
มีรูปสลักที่แสดงให้เห็นถึงการหมักเบียร์ด้วยเช่นกัน นอกจากนั้น วิธีการหมักเบียร์ในประเทศซูดานปัจจุบันก็ยังมีความคล้ายคลึงกับการหมักเบียร์ในอียิปต์โบราณค่อนข้างมาก นักอียิปต์วิทยาจึงสามารถใช้เป็นแหล่งข้อมูลในการศึกษาได้เป็นอย่างดีเลยทีเดียว

แต่ถึงอย่างนั้น เบียร์ที่ผ่านกระบวนการหมักแบบอียิปต์โบราณมีความข้นค่อนข้างสูง ถ้าใครคิดจะกระดกเหยือกเบียร์ซดเหมือนในปัจจุบันคงจะได้ดื่มกาก และเศษที่หลงเหลือจากกระบวนการหมักเข้าไปด้วย
จนทำให้เสียอรรถรสในการดื่มแน่ๆ ภาพสลักของชาวอียิปต์โบราณแสดงให้เห็นว่า พวกเขาจัดการกับปัญหานี้กันอย่างไร ภาพที่ว่านี้ แสดงให้เห็นทหารหนุ่มชาวซีเรียกำลังดื่มเบียร์จากเหยือกผ่าน “หลอดกรอง” ทำจากเยื่อไม้ นักอียิปต์วิทยาค้นพบหลอดกรองเช่นนี้ในอียิปต์โบราณด้วยเช่นกัน แสดงให้เห็นว่า ภาพที่ชาวไอยคุปต์สลักเอาไว้ ได้มาจากกรรมวิธีการดื่มเบียร์ที่ทำกันจริงๆ ในสมัยนั้นเสียด้วย

อ่านมาจนถึงบรรทัดนี้ ไหนมีใครอยากลองคาบหลอดกรองทำจากเยื่อไม้ เพื่อลิ้มชิมรสชาติเบียร์แบบอียิปต์โบราณแท้ๆ กันแล้วบ้าง สารภาพมาซะดีๆ


แหล่งข้อมูลอ้างอิง
Website: http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/drink.htm
Website: http://blog.smb.museum/hoch-die-tassen-10-bilder-zum-internationalen-tag-des-bieres/
Website: http://egiptologia.com/ensenanza-de-onchsheshonqy-contra-la-borrachera/
Website: http://heiup.uni-heidelberg.de/journals/index.php/transcultural/article/view/9263/3223 Website: http://www.ancientegyptonline.co.uk/beer.html
Website: https://www.ancient.eu/article/1033/beer-in-ancient-egypt
Website: http://www.thekeep.org/~kunoichi/kunoichi/themestream/
egypt_alcohol.html#.WjE11FVl_IU