World Clvilization

ทองคำ โลหะล้ำค่าของชาวอียิปต์โบราณ

หนึ่งในสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงความมั่งคั่งของอารยธรรมอียิปต์โบราณก็คือ “ทองคำ” เหลืองอร่ามที่ดูเหมือนว่าชาวไอยคุปต์จะใช้มันอย่างฟุ่มเฟือย ไม่ว่าจะนำมาประดับประดาสถูป รูปสลัก และที่ดูจะเห็นได้ชัดที่สุดก็คือ บรรดาทรัพย์สมบัติของยุวฟาโรห์ตุตันคาเมน (Tutankhamen) แห่งราชวงศ์ที่ 18 เจ้าของหน้ากากทองคำแท้หนักกว่า 10 กิโลกรัม อีกทั้งยังมีโลงพระศพที่ทำจากทองคำแท้หนักร่วม 100 กิโลกรัม
ทรัพย์ศฤงคารเหล่านี้ล้วนแสดงให้เห็นถึงความรุ่งเรืองของอาณาจักรอียิปต์โบราณได้เป็นอย่างดี


ภาพจำลองแสดงให้เห็นทรัพย์สมบัติหลายพันรายการในสุสานของยุวฟาโรห์ตุตันคาเมนที่เต็มไปด้วยทองคำเหลืองอร่าม
ที่มาของภาพ


นอกจากนั้นแล้ว บรรดาเครื่องไม้เครื่องมือ เครื่องประดับ อาวุธ ไม่ว่าจะเป็น พัด หีบ มีด คทา รูปสลัก เครื่องราง แหวน แผงประดับคอ เก้าอี้ ฯลฯ ล้วนแล้วแต่มีสีทอง ทอง และทองอร่ามไปทั่วบริเวณ อัดแน่นเต็มสุสานจนอดคิดไม่ได้ว่า ในช่วงที่อียิปต์โบราณรุ่งเรืองดังเช่นในยุคของฟาโรห์รามเสสที่ 2 (Ramses II) แห่งราชวงศ์ที่ 19 อีกทั้งสุสานของพระองค์ยังใหญ่กว่าสุสานของฟาโรห์ตุตันคาเมนยิ่งนัก บรรดาทรัพย์สมบัติและทองคำที่เคยตั้งอยู่ในสุสานของพระองค์นั้นจะมีมากมายถึงขนาดไหนกัน

ถึงแม้ว่าจุดสูงสุดของความรุ่งเรืองในทองคำที่แสดงออกมาได้เด่นชัดที่สุดจะเป็นยุคของฟาโรห์ตุตันคาเมน แต่คงจะปฏิเสธไม่ได้ว่า ชาวอียิปต์โบราณนั้นมีการถลุงทองคำและใช้ประโยชน์จากทองคำมานานแสนนานแล้ว ผลงานที่โดดเด่นมีทั้งสร้อยข้อมือสมัยยุคต้นราชวงศ์ เครื่องประดับที่ใช้สวมใส่หน้าอกสมัยราชอาณาจักรกลาง และที่โดดเด่นที่สุดคงจะหนีไม่พ้น “สร้อยคอทองคำรูปแมลงวัน” สมัยราชวงศ์ที่ 17 ที่เป็นสัญลักษณ์ของการยืนหยัดต่อสู้กับศัตรูอย่างไม่ท้อถอย เฉกเช่นการตอมไม่เลิกของแมลงวันนั่นเอง


สร้อยคอทองคำรูปแมลงวันสามตัวของพระนางอาห์โฮเทปที่ 1 (Ahhotep I) ราชวงศ์ที่ 17 ที่มาของภาพ

เมื่ออาณาจักรไอยคุปต์ก้าวเข้าสู่ยุคอาณาจักรใหม่ (New Kingdom) ก็ถือว่าเป็นยุคทองแห่งความร่ำรวยของอารยธรรม หน้ากากทองคำของฟาโรห์ตุตันคาเมนคงจะเป็นหลักฐานอย่างดีที่แสดงถึงความมั่งคั่งในยุคนี้ นอกจากนั้นยังมีบรรดาเครื่องประดับอื่นๆ ที่งดงามไม่แพ้ยุคก่อนหน้า ไม่ว่าจะเป็นแหวนหรือสร้อย ก็ล้วนแล้วแต่เหลืองอร่ามด้วยทองคำ หลังจากสมัยราชอาณาจักรใหม่เป็นต้นไป ถ้าพิจารณาจากประวัติศาสตร์อียิปต์โบราณคงจะกล่าวเป็นเสียงเดียวกันว่า อียิปต์โบราณนั้นหมดความยิ่งใหญ่เสียแล้ว แต่นั่นก็ไม่ได้หมายความว่า ความยิ่งใหญ่ทางด้านงานศิลปะจะจบสิ้นลงไปด้วยแต่อย่างใด บรรดาสุสานของเหล่าฟาโรห์ที่เมืองทานิส (Tanis) เผยให้เห็นผลงานชิ้นเยี่ยมยอดด้านโลหะ โดยเฉพาะทองคำที่งดงามไม่แพ้ยุครุ่งเรืองสุดขีดในราชวงศ์ที่ 18 และ 19 หน้ากากทองคำของฟาโรห์ซูเซนเนสที่ 1 (Psusennes I) เป็นตัวแทนได้เป็นอย่างดี แม้ว่าจะมีการตกแต่งลวดลายที่ไม่อาจเทียบชั้นหน้ากากทองคำของฟาโรห์ตุตันคาเมนได้ แต่โดยรวมแล้วยังถือว่า เป็นสุดยอดผลงานของชาวไอยคุปต์อยู่ดี


หน้ากากทองคำของฟาโรห์ซูเซนเนสที่ 1 จากทานิส งดงามใกล้เคียงหน้ากากทองคำของตุตันคาเมน ที่มาของภาพ

ว่าแต่ชาวไอยคุปต์นำเอาทองคำมากมายมหาศาลขนาดนี้มาจากไหน? เหมืองทองของอาณาจักรอียิปต์โบราณตั้งแต่สมัยราชอาณาจักรกลางเป็นต้นมา ก็คือดินแดนที่ชื่อว่า “นูเบีย” (Nubia) อยู่ทางตอนใต้ของอียิปต์นั่นเอง ชาวไอยคุปต์เรียกทองคำว่า “เนบู” (nbw = Nebu) ไม่แปลกเลย ที่คำว่า “นูเบีย” ซึ่งเป็นแหล่งทองคำของอียิปต์ได้ชื่อมาจากคำว่า “ทอง” ในภาษาอียิปต์โบราณนี่เอง

ถ้าจะว่ากันตามตำนานแล้ว ชาวอียิปต์โบราณยังโยงบรรดาโลหะล้ำค่าต่างๆ เข้ากับเทพเจ้าอีกด้วย โดยที่พวกเขาเชื่อว่า เนื้อหนังมังสาของเทพเจ้าเป็นทองคำ ส่วนกระดูกนั้นเป็นโลหะเงิน และผมของเทพเจ้านั้นทำมาจากลาพิส ลาซูลี (Lapis Lazuli) เป็นหินสีน้ำเงินเข้ม จึงไม่น่าแปลกใจเลยที่เราพบว่า รูปสลักเทพเจ้าบางรูปนั้นมักจะทำจากไม้แล้วฉาบด้วยทอง ก็ด้วยว่าทองเป็นเนื้อหนังของเทพเจ้ายังไงล่ะ


ชาวนูเบียผิวดำนำทองคำลักษณะวงแหวนคล้ายสตางค์รูมาถวายเป็นเครื่องบรรณาการแด่ฟาโรห์ ที่มาของภาพ

นอกจากการนำทองคำมาผลิตเป็นเครื่องประดับหรือฉาบบรรดารูปสลักตามความเชื่อแล้ว ทองคำยังเป็นสื่อกลางในการซื้อขายแลกเปลี่ยนในหน่วยที่เรียกว่า “ดีเบน” (Deben) อีกด้วย โดยที่ 1 ดีเบนในช่วง
ราชอาณาจักรใหม่จะมีน้ำหนักประมาณ 91 กรัม เราสามารถพบภาพการชั่งน้ำหนักของโลหะ เพื่อแลกเปลี่ยนสินค้าได้ตามสุสานของขุนนางต่างๆ ที่มีการแสดงภาพของตาชั่งที่ข้างหนึ่งใช้วางโลหะ และอีกข้างหนึ่งใช้วางสินค้า เพื่อเป็นการเปรียบเทียบถึงการซื้อขายแลกเปลี่ยน และจุดที่น่าสนใจคือ ทองคำมักจะถูกนำมาขึ้นรูปในลักษณะของวงแหวน คล้ายสตางค์รู โดยมีเส้นผ่าศูนย์กลางมาตรฐานเท่ากันที่ประมาณ
12.7 เซนติเมตร หรือ 5 นิ้ว แต่ความหนาของวงแหวนทองคำจะแตกต่างกันออกไป เพื่อให้มีน้ำหนักที่หลากหลาย


ภาพสลักแสดงให้เห็นการทำงานโลหะในสุสานของขุนนางเมเรรูคา สมัยราชอาณาจักรเก่า ที่มาของภาพ

อีกหนึ่งหลักฐานที่น่าสนใจเกี่ยวกับทองคำก็คือ ภาพสลักที่แสดงให้เห็นถึงกรรมวิธีการหลอมทองคำ และการทำเครื่องประดับของชาวไอยคุปต์นั่นเอง หลักฐานการหลอมทองคำและโลหะอื่นๆ รวมทั้งการทำเครื่องประดับนั้นมีอยู่ใน 2 สุสานหลักๆ ของบรรดาขุนนางในไอยคุปต์ สุสานแรก เป็นสุสานของขุนนางชื่อว่า
เมเรรูคา (Mereruka) แห่งราชวงศ์ที่ 6 ในสมัยราชอาณาจักรเก่า ส่วนอีกสุสานหนึ่งเป็นของขุนนางชื่อว่า
เรคมีเร (Rekhmire) แห่งราชวงศ์ที่ 18 ในสมัยราชอาณาจักรใหม่ สุสานแรกแสดงให้เห็นการนำก้อนทองคำมาชั่งบนตาชั่งชนิด 2 แขน โดยที่มีอาลักษณ์คอยจดบันทึกอย่างใกล้ชิด หลังจากนั้นก็นำก้อนทองคำมาหล่อในเตาหลอม โดยมีภาพของช่าง 6 คนที่กำลังบรรจงเป่าลมจากวัตถุคล้ายหลอดที่ทำจากต้นกก
ก้านยาว เพื่อพัดไฟในเตาหลอมทองคำให้ลุกโชน เมื่อหลอมทองคำจนได้ที่แล้วจะนำทองคำนั้นมาขึ้นรูป
โดยการตีหรือทุบ เพื่อให้ได้รูปร่างตามต้องการ แล้วจึงจบลงด้วยการโชว์ผลงานที่สวยงามให้เราได้เห็น


ภาพจากสุสานของขุนนางเรคมีเร สมัยราชอาณาจักรใหม่ แสดงให้เห็นถึงการหลอมโลหะของชาวไอยคุปต์ ที่มาของภาพ

แต่ภาพจากสุสานของขุนนางเรคมีเรในสมัยหลัง ให้ความแตกต่างของการหลอมโลหะออกไป แสดงให้เห็นถึงวิวัฒนาการของการหลอมโลหะยุคราชอาณาจักรเก่าและยุคราชอาณาจักรใหม่ ภาพบนผนังแสดงกลุ่มคนงานหลอมโลหะด้วยเทคนิคใหม่ โดยเปลี่ยนจากการเป่าลมเร่งไฟด้วยหลอดต้นกกมาเป็นระบบปั๊มลมด้วยการใช้เท้าเหยียบ และเติมลมด้วยการใช้มือดึงเชือกที่ผูกอยู่กับถุงลม ซึ่งคาดว่าทำมาจากหนังสัตว์ เมื่อร้อนได้ที่แล้วก็ทำการยกเตาหลอมมาวางไว้ด้านบน เพื่อเผาก้อนโลหะให้ละลายก่อนนำโลหะเหลวนั้นไปเทลงในแม่พิมพ์ เพื่อขึ้นรูปเป็นชิ้นงานต่อไป

จะเห็นได้ว่า ผลงานด้านทองคำต่างๆ ที่เราได้พบเห็นตลอดกว่า 3,000 ปี ของประวัติศาสตร์อียิปต์โบราณ ล้วนแล้วแต่ผ่านฝีมือของช่างศิลป์และช่างโลหะมาหลายชั่วอายุคน ถึงแม้ว่าช่างโลหะผู้เก่งกาจเหล่านั้นจะไม่มีชีวิตอยู่แล้ว แต่เครื่องประดับทองคำที่พวกเขาประดิษฐ์นั้น ยังคงความงดงามครบเครื่องทั้งในด้านของมูลค่าและ “คุณค่า” มาจนถึงปัจจุบัน


แหล่งข้อมูลอ้างอิง
หนังสือ: The Gold of the Pharaohs โดย Henri Stierlin
Website: https://www.metmuseum.org/toah/hd/egold/hd_egold.htm
Website: http://www.touregypt.net/featurestories/gold.htm
Website: http://www.historyembalmed.org/ancient-egyptians/egyptian-gold.htm
Website: http://classroom.synonym.com/uses-gold-ancient-egypt-5331.html